بررسی مثل­ها در شعر نو

مثل‌ها، از جمله اجزاي جدا نشدني فرهنگ و ادبيات در ميان تمام ملل جهان است و در ادبيات ملت‌ها، بي‌شمار مثل مي‌توان يافت كه به خوبي نشان‌دهندة طرز تفكر، منش و نوع زندگي آنان در دوره‌هاي مختلف تاريخي است. مثل و شعر فارسی ارتباط متقابل با هم دارند و در دوره­های مختلف شعر فارسی شاهد ترویج مثل­های فراوانی از طرف شاعران هستیم. می­توان از دورة موسوم به سبک هندی یا اصفهانی و پس از آن از شعر نو یاد کرد. با توجه به تحول اساسي در شعر فارسی كه قسمتی از آن در نتيجة تغيير و تحول در تفكر و شيوة زندگي ايرانيان پس از مشروطه است و جايگزيني شعر نو به جاي شعر سنتي ، برخي از بندها، مصراع‌ها و بيت‌هايي از شاعران معاصر، به عنوان"مثل" به كار مي‌رود. در اين مقاله با پژوهش در آثار يازده تن از شاعران معاصر، مثل‌ها استخراج و حوزة كاربرد آن­ها مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است.

هویت  ملی ایرانی در شعر دکتر شفیعی­کدکنی

دکتر شفیعی­کدکنی از شاعران، محققان و ادیبان برجسته­ی ایران و شعر او مملوّ از مؤلفه­ها و اجزاء فرهنگ، تمدن، دین، تاریخ و هنر ایرانی است که بسیاری از آن­ها نتیجه­ی توغل و تدقیق شاعر در فرهنگ، ادبیات و تاریخ ایران در طول سالیان متمادی بوده­ و ارتباط تنگاتنگ او با زبان فارسی، چه در مقام استاد و چه در مقام محقق ادبیات، تصویرهای شعری او را از پشتوانه­های بسیار غنی برخوردار ساخته­است. در این مقاله شعر دکتر شفیعی­کدکنی را در 4 مقوله­ی اصلی: زبان، دین، فرهنگ و تاریخ به همراه زیرمجموعه­های هر یک بررسی کرده­ایم تا جنبه­های مختلف"هویت" ایرانی را در شعرهای او شناسایی کنیم.

فرهنگ درست‌نویسی سخن

* فرهنگ درست‌نویسی سخن.

* نويسنده: دكتر یوسف عالی عباس‌آباد، زير نظر دکتر حسن انوری.

* چاپ اول، تهران: سخن، 1385.

اشاره

نشست نقد و بررسي كتاب فرهنگ درست‌نویسی سخن، نوشتة آقاي دكتر یوسف عالی عباس‌آباد، از مجموعة فرهنگ‌هاي انتشارات سخن، كه زير نظر استاد دکتر حسن انوری تدوين شده است، به همت كتاب ماه ادبيات برگزار شد. در اين نشست آقايان علي صلح‌جو و حسينعلي رحيمي با حضور مؤلف كتاب به بررسي فرهنگ درست‌نويسي سخن پرداختند. آنچه مي‌خوانيد، متن ويراستة مباحث مطرح شده در  نشست مذكور است.

***

کنعانی: با عرض سلام خدمت دوستان و حاضران گرامی و با تشکر از استادان عزیزم، جناب آقای صلح‌جو و جناب آقای دکتر عالی عباس‌آباد و همچنین جناب آقای رحیمی که قدم‌رنجه فرمودند و به این جلسه تشریف آوردند. امروز که در خدمت شما عزیزان هستیم، يكي ديگر از مجموعة نشست‌های کتاب ماه ادبیات را برگزار می‌کنیم و در خدمت شما هستیم با معرفی و بررسی کتاب فرهنگ درست‌نویسی سخن، تأليف جناب آقای دكتر یوسف عالی عباس‌آباد.

این فرهنگ نیز مثل سایر فرهنگ‌هایی که زیرمجموعة فرهنگ سخن هستند، به سرپرستی جناب آقای دکتر حسن انوری تألیف شده است. اساس تألیف این فرهنگ، زبان معیار است و مراد از زبان معیار نیز زبانی است که در آثار کسانی چون محمدعلی فروغی، دكتر پرویز ناتل خانلری، احسان یارشاطر، دكتر محمدعلی اسلامی ندوشن، دكتر غلامحسین یوسفی، دكتر نجف دریابندری، م. به‌آذین و محمد قاضی به‌کار رفته است. اينكه زبان این بزرگان دارای چه ویژگی‌هایی است، سؤالی است که پاسخ به آن در این مجالِ اندک مقدور نیست و جناب آقای دکتر انوری در پیش‌گفتارِ نسبتاً مفصّلی که برای کتاب نوشته‌اند، به تفصیل به این ویژگی‌ها پرداخته‌اند. طبق فرمایش‌هاي جناب دکتر انوری در پیش‌گفتار، نویسندة کتاب حاضر، کتاب‌ها و مجله‌های پنجاه سال اخیر را جست‌وجو کرده و نکته‌های مربوط به درست‌نویسی را بررسی نموده و کتاب حاضر را فراهم آورده است. مؤلف محترمِ کتاب از آثاری که پیش از این در این زمینه تألیف شده است، از جمله فرهنگ غلط‌های رایج حسن عرفان، درست و نادرست حسین اعتماد، غلط ننویسیم فریدون کار، نگارش و ویرایش احمد سمیعی و از همه مهم‌تر، غلط ننویسیم ابوالحسن نجفی و همچنین یادداشت‌ها و مقاله‌های محقّقانی که در این زمینه کار کرده‌اند، استفاده نموده است.

اكنون از جناب آقای دكتر عالی تقاضا می‌کنم آغازگر بحث امروز باشند و نکاتی را که دربارة کتاب لازم می‌دانند، بیان نمایند.

نگاهی به نسخة علا مرندی، کهن‌ترین نسخة حافظ

* غزل‌های حافظ ]نخستین نسخة یافت‌شده از زمان حیات شاعر، گردآوری علا مرندی[

* به کوشش علی فردوسی

* چاپ اول، تهران: نشر دیبایه 1387

دکتر یوسف عالی عباس‌آباد

دکتر احمدرضا بهرام پورعمران

درآمد

تصحیح انتقادی متون به شیوة امروزین، که در غرب دو سده پیشینه دارد و با شیوه‌های گوناگون محققانی چون کارل لاخمانِ آلمانی (1850- 1793)، که به پیروی از اقدم نسخ معتقد نبوده، و ژوزف بِدیة فرانسوی (قرن نوزدهم و بیستم)، که به پیروی از ضبط اقدم نسخ معتقد بوده است، شناخته می‌شود، در ایران نیز پیشینه‌ای قریب به یکصد ساله دارد. پیشاهنگان این نهضت در ایران بزرگانی چون علامه قزوینی، بدیع‌الزمان فروزانفر، مجتبی مینوی، سعید نفیسی و... هستند. خوشبختانه دیوان حافظ از این اقبال برخوردار بوده است که از همان سال‌های آغازین سدة اخیر مورد توجه مصححاني نامدار قرار گیرد. عبدالرحیم خلخالی (دیوان حافظ 1306) و پژمان بختیاری (دیوان حافظ، انتشارات کتابخانة بروخیم 1315) را باید در زمرة نخستین کسانی به شمار آورد که با ارائة چاپ‌هایي نسبتاً قابل قبول از دیوان حافظ، راه را برای دیگران هموار کردند. اما نخستین گام بلند در کار تصحیح دیوان حافظ را علامه قزوینی برداشت. او با همکاری دکتر قاسم غنی، چاپ خلخالی را که بر اساس کهن‌ترین نسخ شناخته‌شده تا آن زمان (827 ق)، اما با لغزش‌هایی در نسخه‌خوانی به چاپ رسیده بود، با دقت فراوان و به همراه مقدمه و یادداشت‌هایي فاضلانه‌، در سال 1320 (چاپخانة مجلس) به چاپ رساند.

آزادی و مفاهیم بازبسته به آن درشعر معاصر

آزادی از واژگان و اصطلاحاتی است که پس از انقلاب مشروطه در معنای سیاسی به کار رفته است. در شعر نو این واژه، هم بار سیاسی و اجتماعی و هم بار انسانی دارد. در بعد سیاسی به آرمان مبارزان و روشفکران احزاب مختلف در راه براندازی حکومت پهلوی مربوط می­شود و در بعد اجتماعی معادل شریف­ترین و مهم­ترین جنبة انسانیت انسان قلمداد شده است. شاملو، کسرایی و ابتهاج در شعر خود ابعاد گوناگونی به آن بخشیده­اند. در مقالة حاضر با پژوهش در اشعار این سه شاعر، آزادی و معانی و مفاهیم وابسته به آن، نیز مفاهیمی که در تقابل با آن قرار دارد، بررسی شده است.  

غم غربت در شعر معاصر

نوستالژی یا غم غربت به اصطلاح به حسّ دلتنگی و حسرت انسان­ها نسبت به گذشته و چیزهایی است که در زمان حال آن را از دست­داده­اند. نوستالژی و طرح آن در شعر و هنر علت­های گوناگون دارد که حاصل نوع، محیط و اوضاع و احوال زندگی شاعران و هنرمندان است. در شعر معاصر غم غربت از نمود بیشتری برخورداراست. تقریباً تمام شاعران به نحوی در شعر خود دلتنگی­های خویش را با ابزارها و تصویرهای شعری گوناگون بیان کرده­اند. این مسئله در آثار بعضی از شاعران معاصر از تشخص بیشتری برخوردار شده است، این شاعران عبارتند از: منوچهر آتشی، نادرنادرپور و مهدی اخوان ثالث. در این مقاله با پژوهش در شعر این شاعران، غم غربت را بررسی کرده، علت­ها و نتیجه­های آن را تحلیل خواهیم کرد.

واژگان کلیدی: نوستالژی،گذشته، دلتنگی، حسرت، شعر معاصر.

اسطوره­ها، با اینکه مربوط به دوران باستان و متعلق به دوران کودکی نوع بشر هستند عناصر پویایی­اند و هم­چنان به حیات خود ادامه می­دهند. تمام نویسندگان و شاعران به نحوی از آن­ها در شعر خود استفاده کرده­اند. برخی روایت­گر مستقیم آن­ در هنر خود بوده­ و برخی دیگر خلاقیتی در روایت آن­ها به خرج داده و تحلیل­های امروزی و گاه جامعه­شناسانه بر پایة آن­ها کرده­اند. آتشی از شاعران معاصری است که از عناصر اسطوره­ای در شعر خود استفاده کرده و با تأکید بر برخی از جنبه­های خاص در بعضی از موارد تفسیر جدیدی از آن­ها به دست داده است. در این مقاله، جایگاه شخصیت­های اسطوره­های ایرانی در شعر آتشی و تحلیل­هایی که شاعر از آن­ها کرده، مطالعه شده است

 مایه های طنز در شعر منوچهر آتشی

طنز که با استهزاء، خنداندن، کنایه و هجویه ارتباط دوسویه دارد، یکی از کارآمدترین ابزارها برای بیان پاره­ای از مسایل شخصی و اجتماعی است. انگیزه­های به کاربردن طنز در جوامع و در دوره­های مختلف تاریخی متفاوت بوده است. فشارهای حکومتی، خطر سانسور، نبودن آزادی بیان و همچنین فساد دستگاه­های حکومتی و تباهی­های حاکم بر روابط مردم و به سخره گرفتن آن­ها و هشدار به مردم برای درک موقعیت خطرناک و یا موقعیت فرد در اجتماع و کارساز نبودن بیان مستقیم و وجود مشکلات عدیده که ممکن است در درازمدت زندگی و فرهنگ ملتی را به خطر ­اندازد و سبب­های دیگر از انگیزه­های اصلی به کارگرفتن طنز و یا کنا­یه­هایی است که مبنا و ریشه­های طنزآمیز دارد. این ابزار بیانی از همان بدو پیدایش کلام ادبی مورد توجه بوده است. ارسطو آن را ، تحت عنوان« کمدی» یکی از انواع ادبی برشمرده است. وی، کمدی را نوع پست ادبی و متعلق به اقشار پایین جامعه می­دانسته است. البته آن چیزی که منتقدان ادبی به عنوان طنز از آن یاد می­کنند، با کمدی بسیار متفاوت است. هدف در کمدی خنداندن است و ممکن است وسیله­هایی که برای خنداندن به کار می­رود، متفاوت باشد ولی طنز برخلاف کمدی برای خنداندن صرف نیست هر چند ممکن است به صورت خنده­داری طرح شده باشد. هدف در آن تفکر و تأمل است، آن چیزی که در طنز و کنایه­های طنزآلود مهم است طرح مشکلات و حتی مصائب مردم و اجتماع به صورت ملموس و قابل درک آنان است. به عبارت دیگر شاعر و نویسنده بخشی از معضلات موجود در جامعه را که تقریباً همگانی و مبتلابه همة مردم است، برمی­گزیند و به کمک کنایه­ها و بیان طنزآمیز خطر آن­ها را به زبان مردم به آنان هشدار می­دهد.